Wie AI zonder journalisten ontwikkelt, mist de kern

Want waar technici systemen bouwen, zijn journalisten gewend om continu afwegingen te maken: welke bronnen zijn betrouwbaar, welke perspectieven ontbreken, wat betekent dit voor het publiek? Die afwegingen zijn in redacties vaak impliciet, verankerd in routines en codes. In AI moeten ze expliciet worden gemaakt. Zonder die vertaalslag ontstaat een systeem dat wel antwoorden geeft, maar geen verantwoorde informatie oplevert.

En dat is bij veel thema’s risicovol, zoals bij de gemeenteraadsverkiezingen. Eén op de tien Nederlanders overwoog AI te gebruiken voor stemadvies, ondanks brede waarschuwingen over de beperkingen van generieke systemen zoals ChatGPT. Dat betekent dat systemen zonder journalistieke afwegingen direct invloed kunnen hebben op democratische keuzes. Voor regionale publieke omroepen leidde dat tot een duidelijk dilemma: laten we dit nog langer over aan commerciële modellen, of ontwikkelen we zelf een verantwoord alternatief? Met KiesKennis kozen acht regionale omroepen voor dat laatste.

Journalistiek als ontwerplaag
Het project begon niet bij de technologie, maar met redactionele keuzes. Wat moet zo’n AI-systeem wél en juist níet doen om verantwoord te zijn? Dat leidde tot duidelijke uitgangspunten: geen sturing maar duiding, uitsluitend werken met gecontroleerde en verifieerbare bronnen, geen live search, geen eigen interpretaties toevoegen, anoniem gebruik, geen commerciële belangen, Europese hosting en een evenwichtige representatie van partijen en gemeenten. Op basis van deze principes is de eerste versie van KiesKennis gebouwd.

Tijdens de daaropvolgende projectfases bleven redacties intensief betrokken bij de verdere ontwikkeling en het testen. In die fase werden journalistieke afwegingen expliciet gemaakt en vastgelegd. Toon je bij een antwoord bijvoorbeeld alle partijen in een gemeente, of maak je een selectie? Volledigheid klinkt ideaal, maar maakt antwoorden trager en foutgevoeliger. Selectie is beheersbaarder, maar vereist transparantie over wat je wel en niet laat zien. In totaal zijn landelijk meer dan driehonderd van dit soort keuzes vastgelegd in het systeem.

Gelijkwaardige samenwerking als voorwaarde
Dit soort dilemma’s laten concreet zien waar het in dit project echt om heeft gedraaid: verantwoord AI ontwikkelen vraagt om een voortdurende wisselwerking tussen disciplines. Ontwikkelaars begrijpen de impact van systeemkeuzes, journalisten wegen de gevolgen voor het publiek. Precies in die samenwerking ontstaat iets dat zowel goed werkt als verantwoord is.

KiesKennis laat zien dat journalistieke waarden geen rem zijn op AI-innovatie, maar juist iets toevoegen wat nu vaak nog ontbreekt: duiding en verantwoordelijkheid. En misschien nog belangrijker: dat journalistieke organisaties daarin een expliciete rol kunnen spelen.

Nadeche Orie
Hoofd Digitaal & Innovatie bij Rijnmond