Omroeprevolutie kwam vanuit zee

Het boek vertelt het verhaal van de commerciële zender TV Noordzee, die vanaf een kunstmatig eiland (het REM-eiland) buiten de Nederlandse territoriale wateren uitzond om de toenmalige omroepwetgeving te omzeilen. Jongedijk belicht de ‘omroeprevolutie’ en hoe de overheid uiteindelijk met een speciale noodwet en een militaire inval (de ‘raid’) een einde maakte aan de illegale uitzendingen. Hij beschrijft hoe dit avontuur de basis legde voor de uiteindelijke komst van de commerciële televisie in Nederland en de oprichting van de TROS.

Nauwe politieke verbondenheid
De publieke omroepen van AVRO, NCRV, KRO, VARA en VPRO, in de jaren twintig van de vorige eeuw opgericht en tijdens de Duitse bezetting verboden, zonden aanvankelijk alleen via de radio uit en na 1951 ook op televisie. Nauwe verbondenheid met politieke partijen in Den Haag, die zich opstelden als beschermheer, lag ten grondslag aan de toenmalige verzuiling.
Lidmaatschap van de VARA werd door arbeiders veelal gecombineerd met dat van de Partij van de Arbeid (PvdA). Leden van de Katholieke Volks Partij (KVP) voelden zich thuis bij de KRO. Liberalen van de Volkspartij Voor Vrijheid en Democratie (VVD) hadden verwantschap met de AVRO. Gereformeerden en hervormden, brachten veelal hun stem uit op de Anti Revolutionaire Partij (ARP) of de Christelijk Historische Unie (CHU) en wat omroep betreft, hadden programma’s van de NCRV hun voorkeur. Wie vrijzinniger was ingesteld, meldde zich als lid aan bij de VPRO.
Theo Jongedijk

Reinder Zwolsman
De politieke elite in Den Haag en de omroepbobo’s in Hilversum dachten beter te weten dan wie ook wat goed en verantwoord was voor televisiekijkers en radioluisteraars: belerende, educatieve, serieuze en niet erg verstrooiende programma’s met normen en waarden van de jaren vijftig als uitgangspunt. Wie plannen had om het dit Haags-Hilversumse bastion lastig te maken, kon rekenen op een vertragingstactiek die ieder ondernemend enthousiasme in de kiem smoorde. Reinder Zwolsman, onroerendgoedmagnaat en projectontwikkelaar uit Den Haag, ondervond dit aan den lijve.
Zwolsman verwierf in eigen regio het ene na het andere winkelcentrum. Zijn plan voor deze koopjescentra was een intern televisiecircuit. Klanten moesten worden verleid van winkel naar winkel te gaan. De vereiste vergunning werd door overheden geweigerd. De zakenman dacht meteen groter. Hij diende bij de regering in Den Haag een concessieverzoek in om een tweede Nederlands televisiekanaal te kunnen beginnen. Ook dat verzoek werd afgewezen.

Cornelis Verolme
Voor een ander speeltje, de ver in zee reikende Pier van Scheveningen, zocht Zwolsman contact met maritiem constructiebouwer Heerema om er een vierde eiland tegenaan te laten zetten. Heerema had eerder boorplatforms op zee gestalte gegeven. Het Pier-project leidde tot het idee om samen met scheepsbouwer Cornelis Verolme, een televisiestation in zee te beginnen, uitzendend vanaf een kunstmatig platform. Dat gevaarte zou op een van diens werven gebouwd kunnen worden. Het drietal hoopte met die innovatie voor televisie uit zee het oeverloze vergunningenkrakeel van tegenwerkenden overheden te omzeilen.

De Haagse bestuurselite en de Hilversume omroepbobo’s zaten met de handen in het haar

Medio 1964 kregen ‘Den Haag’ en ‘Hilversum’ lucht van de plannen van de even kapitaalkrachtige als inventieve zakenlieden. Op dat moment was de bouw van het beoogde platform al gaande op een werf van Verolme in het Ierse Cork en was de rechtspersoon Reclame Exploitatie Maatschappij (REM) als Naamloze Vennootschap opgericht.
De Haagse bestuurselite en de Hilversume omroepbobo’s zaten met de handen in het haar. De komst van TV Noordzee zagen ze als een bedreiging. Serieuzer dan de komst medio 1959, vijf jaar eerder, van een zendschip buiten de Nederlandse territoriale wateren van de ‘vrije jongens’ Verwey (typetjes ‘Jacobse & Van Es’ van humoristen Van Kooten & De Bie) die hun station Radio Veronica doopten.

Onaantastbaar
Muziek en reclames wisselden elkaar af, in een voor luisteraars aangename verhouding. ‘Veronica, het station waar muziek in zit’, won aan populariteit. De gebroeders Verwey waanden zich door de groeiende luisterschare onaantastbaar. Een juiste inschatting. Ondanks een stranding door slecht weer op de vaderlandse kust en een door Bull Verwey uitgelokte bomaanslag op zendschip Mebo-2 van Radio Northsea International (RNI) werd Veronica tot 1974 door de overheid met rust gelaten.
Het kabinet Marijnen (1963-1965) koos voor een noodwet als wapen tegen de komst van het REM-eiland voor de kust van Noordwijk. Het stalen object zou geplaatst worden buiten de territoriale wateren in het zeegebied dat bekend staat als continentale plat dat ongeveer tweehonderd kilometer ver in zee reikt.
‘Den Haag’ zou niets op een dergelijk platform in dat neutrale gebied te zeggen hebben, tenzij er speciale regelgeving kwam waarmee bouwwerken in dat deel van de Noordzee tot Nederlands grondgebied konden worden verklaard. De speciaal hiervoor opgestelde ‘Wet op Installaties buiten de territoriale wateren’ werd binnen vier maanden aangenomen met ruime stemmenmeerderheid, zowel in de Tweede als in de Eerste Kamer.

Invasiemacht
Een noodwet heeft als uitgangspunt dat er sprake moet zijn van een vorm van dreiging voor staat en/of burgers. Initiatiefnemers Heerema, Verolme en Zwolsman hadden, naar eigen zeggen, geen slechte intenties. Hun enig doel: het uitzenden van reclames en televisievermaak, hoofdzakelijk van Amerikaanse makelij.
Op 17 december 1964 greep de overheid in. Onder leiding van de Koninklijke Marine werd met helikopters en vaartuigen een invasiemacht op het REM-eiland gedropt, de thuisbasis van TV Noordzee. Nederlandse manschappen werden zes mijl uit de kust van Noordwijk, zo’n negen kilometer, ingezet tegen ongewapende Nederlandse burgers, alsmede een aantal Belgen en Britten die werkzaamheden op het eiland verrichtten. Het was wereldnieuws. TV Noordzee gold als een unieke televisiezender.
Hoe kwam het dat het parlement zo snel akkoord ging met de ‘anti-REM-wet’, terwijl uit peilingen bleek dat er onder het volk juist veel steun was voor dit particuliere initiatief? ‘Half Nederland’ had, bij wijze van spreken, in een REM-aandeel geïnvesteerd. Waarom werd er destijds aan de ondernemers Heerema, Verolme en Zwolsman niet gevraagd de zendkristallen vrijwillig te komen inleveren, maar werd er gekozen voor gewapend ingrijpen tegen eigen, ongewapende burgers?

Dat het ingrijpen van de overheid de vrees voor reclame uit zee was geweest, lijkt met de kennis van nu ongeloofwaardig. Radio Veronica en andere zendschepen, die hun broek op hielden met commerciële mededelingen van de middenstand en andere bedrijven, werden jarenlang ongemoeid gelaten. Was het angst voor moreelverval van de Nederlandse televisiekijker? Amerikaanse critici lachten daarom. Toen TV Noordzee uit de lucht was gehaald, sneerden Amerikaanse media ‘dat de Nederlandse regering naar de wapens had gegrepen bang als ze was voor US-infiltranten als ‘Ed, het sprekende paard’, ‘Rin-Tin-Tin’ en ‘de onzichtbare man’.’

Angst voor Russische spionage moet hét motief zijn geweest voor de daadkracht van de Nederlandse regering om direct op te treden tegen het REM-eiland

Parallel
Wederom met de kennis van vandaag kan worden gesteld dat angst voor Russische spionage hét motief moet zijn geweest voor de daadkracht van de Nederlandse regering om direct op te treden tegen het REM-eiland. Er is een parallel zichtbaar tussen de Koude Oorlog van de jaren zestig en de groeiende spanning nu tussen Oost en West als gevolg van de strategische ligging van de Noordzee.
Op de Russische ambassade in Den Haag was midden jaren zestig een speciale inlichtingenofficier belast met het REM-dossier. REM-vennoten blijken ten tijde van de Koude Oorlog naar Rusland te zijn gereisd. Waren dat dé argumenten voor een noodwet en het daaropvolgende gewapend ingrijpen? Werd door die doortastendheid voorkomen dat het REM-eiland een Russische spionage-hub had kunnen worden?
Heerema, Verolme en Zwolsman zijn met hun REM-eiland voor de kust van Noordwijk de aanstichters geweest van een omroeprevolutie. Het kabinet Marijnen viel in 1965 over de toekomst van de omroep. De pijnpunten waren: wel of geen tweede televisienet? Wel of geen commerciële televisie?
Het REM-eiland anno nu

STER
Het nieuwe kabinet Cals wist deze hoofdpijndossiers op te lossen. TV Noordzee kwam als Televisie Radio- Omroep Stichting (TROS) aan land. Met de oprichting van de Stichting Televisie Ether Reclame (STER) volgde ‘Loekie de Leeuw’, in 1972, om de inmiddels vertrouwd geworden reclame zelfs een grappig karakter te geven.
Met de komst van popzender Hilversum 3 werd vooruitgelopen op het verdwijnen van het populaire Radio Veronica. Dat gebeurde op gezag van minister Harry van Doorn in 1974. In het laatste uur van de zeezender constateerde programma-chef/diskjockey Rob Out dat met het verdwijnen van deze huisvriend ‘een stukje van de Nederlandse democratie stierf’.
Veronica slaagde er door een ledenwerfactie in het publieke bestel binnen te varen. De Veronica Omroep Organisatie (VOO) maakte tussen december 1975 en augustus 1995 deel uit van het omroepbestel. Het voormalige Veronica-zendschip Norderney heeft in de Amsterdamse Houthaven de laatste rustplaats gevonden, schuin tegenover het vroegere REM-eiland dat tegenwoordig onder diezelfde naam een restaurant/annex rooftopbar is.

Het boek ‘Russisch Roulette – Raid TV-eiland REM’ van Theo Jongedijk is in de meeste boekhandels en webshops te koop. Het is verschenen bij uitgeverij Aspekt.

Bron: Theo Jongedijk/BM