Meer illustratie dan animatie in de Nederlandse kindertelevisie
Nederlandse televisie kent een traditie van geïllustreerde, in plaats van geanimeerde kinderprogramma’s. Programma’s als Woord voor Woord, Sesamstraat en De Film van Ome Willem maakten gebruik van stilstaande tekeningen, die werden gemaakt door tekenaars die in dienst waren bij de publieke omroep. Op 24 april 2026 promoveert Grietje Hoogland aan de UvA op de geschiedenis van het Nederlandse getekende kinderprogramma.
Voor haar proefschrift onderzocht zij 600 programma’s, afleveringen en items, waarvan veel bijna in de vergetelheid waren geraakt. De centrale vraag hierbij was: welke factoren zorgden ervoor dat er zo lang geïllustreerd werd in plaats van geanimeerd voor de Nederlandse kindertelevisie? Het proefschrift verschijnt 75 jaar na het eerste televisieprogramma en 70 jaar na Dappere Dodo, het eerste kinderprogramma in Nederland.
Culturele bezorgdheid
Televisie begon in Nederland in een tijd van ‘culturele bezorgdheid’: televisie moest ‘hoge kunst’ brengen, en kindertelevisie moest educatief zijn. Televisie-illustratie werd vooral gemaakt door freelance illustratoren die boekillustratie als uitgangspunt namen. Illustraties in deze NTS-periode (1951-1969), bijvoorbeeld voor Bijbelprogramma Woord voor Woord, of losse items in Uit Oma’s Kabinet, waren verhalend, net als hoge kunst uit die tijd, maar al meteen gevormd naar de eisen van televisie, zoals zwart-wit, en de 4:3 aspect ratio van het beeldscherm. In deze periode ontwikkelde de pionierende fase van tv-illustratie zich tot een nieuw cultureel werkveld met eigen werkwijzen.
Bloeitijd
Tijdens de NOS-periode (1969-1988) kregen kinderen meer autonomie in jeugdliteratuur, film en jeugdtelevisie. In kunst en media kwam de avant-garde op, waarbij de aandacht van het verhaal naar het medium zelf werd verlegd. Dit is terug te zien in geïllustreerde kinderprogramma’s als De Vloek van Woestewolf, waarin acteurs middels een greenscreen in een volledig getekend decor staan. Het was een bloeitijd voor geïllustreerde kindertelevisie, met veel opdrachten voor een team van illustratoren in dienst van de NOS, die veel artistieke vrijheid hadden. Sesamstraat, dat dit jaar 50 jaar bestaat, gaf een continue stroom aan opdrachten, en korte animaties werden gemaakt voor onder andere De film van ome Willem en het op oudere tieners gerichte seksueel voorlichtingsprogramma Open en Bloot, maar animatie bleef duur en tijdrovend. De invloed van boekillustratie was nog steeds sterk, zelfs in animaties.
Nieuwe generatie
Toen de NOS in 1989 privatiseerde naar NOB, pensioneerden de meeste illustratoren, en maakten plaats voor een nieuwe generatie freelance animators. De eerste volledig geanimeerde serie Alfred Jodocus Kwak werd gemaakt, er werden nieuwe disciplines toegevoegd aan het werkveld zoals computeranimatie in Purno de Purno, maar daarnaast bleef ook deze nieuwe generatie ‘traditionele’ illustraties maken, zoals bijvoorbeeld de adaptatie van de verhalen van Toon Tellegen: Jarig laat zien.
Dit proefschrift plaatst vele bekende, maar ook in de vergetelheid geraakte programma’s, in een brede culturele context, en benadert deze als cultureel erfgoed. Hierbij wordt media voor jeugd even serieus genomen als media voor volwassenen. Grietje Hoogland is buitenpromovendus aan de Universiteit van Amsterdam. Ze verdedigt op 24 april 2026 het proefschrift: Drawing for television. Dit doet zij aan de vooravond van liefst drie jubilea voor televisie: 75 jaar televisie, 70 jaar kindertelevisie en 50 jaar Sesamstraat.
Bron: Grietje Hoogland/BM
