Het ecosysteem achter een format-hit: Zweden
Waarom exporteert Nederland met achttien miljoen inwoners meer formats dan Duitsland, de grootste televisiemarkt van Europa? En waarom slaagde Zuid-Korea er in korte tijd in van format-importeur naar wereldspeler te worden? In deze serie analyseert Taco Rijssemus, partner bij 3Rivers, de nationale ecosystemen die de internationale formatmarkt bepalen. Hij laat zien welke culturele en politiek-economische factoren bepalen of een land formats kan exporteren. En wat dat betekent voor de toekomst van de industrie.
Zweden: de fictiehit die de formatmotor liet haperen
Zweden schreef in 1997 formatgeschiedenis. Expeditie Robinson ging als een van de eerste grote survival-formats ter wereld van start, nog voordat Amerika het onder de naam Survivor! tot wereldhit maakte. Het concept kwam niet uit Zweden zelf: bedenker Charlie Parsons, een Britse producent, was er elders al eerder de deur mee gewezen. Pas in Zweden kreeg het zijn kans, met een budget van destijds drie miljoen euro de duurste amusementsaankoop ooit op de Zweedse televisie.
Die gok was geen toeval. Zweden scoort hoog op onzekerheidsacceptatie: onvoorspelbaarheid schrikt er minder af dan elders. Afwijkend gedrag wordt er relatief makkelijk geaccepteerd, wat ruimte geeft aan grensverleggende concepten. En publieke omroep SVT investeert, anders dan bijvoorbeeld in Duitsland of Frankrijk, gewoon mee in formatontwikkeling. Op papier had Zweden dus alles in huis om door te groeien tot een structurele formatexporteur.
Toch zakte het land na die sterke start weg op de ranglijst
Een verklaring ligt in de concurrentie tussen broadcasters. Met SVT en TV4 als enige twee grote spelers is die concurrentie beperkt, en nu lineair kijken afkalft, kiezen broadcasters en streamers steeds vaker voor ‘fewer and bigger’: een handvol grote internationale successen in plaats van veel lokaal experiment. Minder concurrentie betekent minder prikkel om te vernieuwen, en die strategie versterkt dat effect. Het verschil met Nederland is veelzeggend: in 2024 kwamen daar 365 lokale reality- en entertainmenttitels van de band, in Zweden slechts 93.
Geen Zweedse tegenhanger
Er is ook een andere, aantrekkelijkere afleiding: fictie. Het internationale succes van Nordic Noir-series als The Bridge trok creatief en financieel kapitaal weg van formats naar high-end drama. En waar landen als het Verenigd Koninkrijk en Nederland beschikken over bedrijven die structureel formats bouwen en wereldwijd verkopen, ontbreekt in Zweden zo’n creatief powerhouse: geen Zweedse tegenhanger van een Endemol of een Talpa.
Is dat dan een gemiste kans? Niet per se. Zweden exporteert fictie met succes, bouwt internationale reputatie op en verdient goed aan zijn creatieve talent. De afwezigheid van formatexport is eerder specialisatie dan falen. Vergelijk het met Nederland en Vlaanderen: kleinere markten met soortgelijke, of zelfs minder gunstige, culturele condities bouwden wel een structurele exportpositie op. Dat laat zien dat de Zweedse route een keuze is geweest, geen onvermijdelijkheid.
Zweden bewijst daarmee iets fundamenteels over het Format Innovatie Model: gunstige culturele en structurele condities zijn geen garantie voor duurzame formatinnovatie. Strategische focus en de schaal van experimenteren wegen minstens zo zwaar. Wat hier ontbreekt, is niet talent of ruimte om te experimenteren; het is gewoon naar elders gestroomd.
Volgende keer: Australië.
Bron: Taco Rijssemus/BM
