Eppo van Nispen en Lennart van Wijk ontsluiten de Schatkamer

‘Goeeeeedemorgeeeeen!’ galmt de opgewekte stem van Eppo van Nispen tot Sevenaer door een nog verlaten ogend Beeld & Geluid. In de krochten van de kleurrijke kolos wordt al gewerkt: de algemeen directeur is net wezen buurten in de kelder bij een collega die gespecialiseerd is in oude analoge videokoppen, waarmee het beeld van de band wordt afgelezen. “Ik kan daar uren naar kijken. We hebben zelf maar een videokoppenbedrijf overgenomen, nadat ik hoorde dat de Saudi’s alle beschikbare koppen inkopen. Wij willen elke oude videoband die we ooit nog zullen ontvangen wel kunnen afspelen. Want ons archief is voor de eeuwigheid.”

De spreekstalmeester van het Mediamuseum ploft in zijn bonte directiekamer neer naast Lennart van Wijk, director Cloud Solutions bij Hypersolid, die nog even checkt of hij na ons gesprek moet wegsprinten voor een aanbestedingsdeadline. Van Wijk wijst naar een rondslingerend exemplaar van The Hitchhiker’s Guide to the Galaxy: “Dat boek heb ik Eppo laatst gegeven bij de afronding van dit project. Een alien neemt een gewone jongen op sleeptouw en ook al is het een achtbaan vol verrassingen, uiteindelijk komt alles goed.” Hij verduidelijkt: “Ik ben die alien, niet Eppo.”

Wilhelmina
Van Nispen, bedachtzaam: “Nou, zoveel verrassingen waren er eigenlijk niet hè. We hebben elkaar amper hoeven bellen, best ongezellig.” De Schatkamer is dan ook het sluitstuk van een decennialang proces waarin structureel is gewerkt aan het verzamelen en digitaliseren van uitzendingen, het invoeren van beschrijvingen en het wegnemen van juridische en financiële obstakels. Van Nispen: “Dit project is begonnen in 1898, toen de inhuldiging van Wilhelmina werd gearchiveerd. In Nederland zijn we niet zo goed in erfgoed als de Fransen, maar het idee voor multimediale ontsluiting van dat duffe archief leefde al voor de oprichting van ons instituut. Mensen als tv-producent Han Peekel en radiomaker Willem van Kooten drongen al vroeg aan op digitalisering en ook de beruchte OCW-topambtenaar Harry Kramer heeft het belang hiervan steeds onder de aandacht gehouden bij de politiek. Van 2007 tot 2014 is er 120 miljoen euro gestoken in het digitaliseringsproject Beelden voor de Toekomst, dat wij uitvoerden, samen met het Nationaal Archief en EYE. Daar plukken we nu de vruchten van.”

Door Beelden voor de Toekomst werden jullie heel bedreven in digitaliseren, maar in de eindevaluatie werd destijds met hangend hoofd erkend dat er nog amper iets toegankelijk was gemaakt voor het grote publiek. Wanneer dacht je: nu gaat het wél lukken?
“Dat was eind 2021. Ik weet nog dat ik ineens door iedereen werd gebeld omdat Beeld & Geluid zomaar op pagina 8 van het regeerakkoord van Rutte-IV was beland. Die coalitie besloot dat de portal er nu echt moest komen, inclusief financiering om rechten af te kopen links en rechts, want ere wie ere toekomt. In totaal is er toen tien miljoen euro vrijgemaakt, met daarna een jaarlijkse bijdrage van één miljoen.”

Dat was bovendien enkele maanden nadat de out of commerce-richtlijn van de EU ook in Nederland wet was geworden. “Die helpt ons enorm, want die zegt dat alles wat 25 jaar en ouder is, vertoond mag worden door een erfgoedinstituut. En dat zijn wij. Dat materiaal terugbrengen naar de maatschappij is heel fijn, omdat het ons verbindt. Er wordt tegenwoordig enorm geschopt en geslagen tegen de publieke omroepen, maar hiermee kun je laten zien wat zij hebben betekend al die tijd.”

Rampen
Van Nispen rekent voor: “We hebben inmiddels tegen de zestig miljoen gigabyte aan data in de kelder liggen, met een uitwijk hier op het Media Park en nog een complete backup op een geheime plek in den lande. Want bij elkaar opgeteld is al die content meer dan twee miljard euro waard. Onze taak is het zekerstellen van heel belangrijke opslag. Alles wat de publieke omroep as we speak uitspuugt, wordt automatisch bewaard, daar komt geen mens meer aan te pas. Maar denk ook aan rechtbankvideo’s en opnamen van het parlement, die moeten van de wet voor eeuwig worden opgeslagen en daar mag niks mis mee gaan. Dit pand is dan ook voorbereid op allerlei soorten rampen.”

“In dat archiveren zijn wij
gewoon fucking goed,
voor een hele lage prijs”

Trots: “In dat archiveren zijn wij gewoon fucking goed, voor een hele lage prijs. Maar wij zijn dus geen datacenter met snelle responstijden. Onze gegevens staan allemaal op tapejes, niet op harde schijven. Bij elke opvraging schiet een robotje in actie. Er kunnen makkelijk duizend programmamakers en onderzoekers tegelijk in ons archief grasduinen, maar waar wij niet goed in zijn, is om dat naar buiten te brengen. Je moet dan dus de partij vinden die daarvoor het meest gereed is. Het programma van eisen voor de portal is in twee jaar tot de tandjes voorbereid. Sommige collega’s konden amper geloven dat het nu echt ging gebeuren.”

Uiteindelijk kwam er een publieke aanbesteding, waaruit Hypersolid is gerold. Lennart, een van jullie slogans is: ‘Always on and not allowed to fail’, dat klinkt al bijna als een match.
Van Wijk: “Ja, je mag niet op zwart. Onze mensen houden bijvoorbeeld al jaren het digitale platform van Ziggo Sport in de lucht, dus ook toen Max Verstappen wereldkampioen werd. Je moet er niet aan denken dat het dan uitvalt. Deze uitvraag las ik eind 2024 op de openbare aanbestedingskalender en ik wist meteen: dit is wie wij zijn, dit gaat klikken. Dan formeer je een bidteam en moet je heel hard werken om je onderscheidend vermogen te vinden, want door die gedetailleerde eisen worden er echt appels met appels vergeleken. Je moet dus heel goed voelen wat de klant-van-de-klant wil.”

Worstenbroodjes
Enthousiast: “Onze mensen willen niet zomaar developer zijn, maar echt de bouwer van het klantproduct. In onze Omroep Brabant-app zit bijvoorbeeld een easter egg waarbij er allemaal worstenbroodjes naar beneden vallen. Er zit liefde in. Ik heb in die kerstperiode aan mijn collega’s gevraagd: als jij straks naar die portal kunt, wat zoek je dan als eerste op? Voor mij was dat Op Zoek Naar Yolanda, de Wim T. Schippers-serie uit de jaren tachtig, die in mijn geheugen veel groter is dan de zes afleveringen die het bleken te zijn. Onze zoekexpert is fan van Tom Dumoulin, de wielrenner. Zo hebben we allemaal die vraag beantwoord en dat tijdens de pitch ook weer gekoppeld aan onze expertise, variërend van metadata-vraagstukken tot de swimming lanes die je van Netflix kent. Want als je een boot wilt bouwen, heb je geen timmermannen nodig, maar mensen die verlangen naar de zee. Die les hebben wij al vroeg geleerd van Ernst Stalman, de vader van onze voormalige CEO.”

“Als je een boot wilt bouwen, heb je
geen timmermannen nodig, maar
mensen die verlangen naar de zee”

IJkpersonen
Van Wijk schakelt moeiteloos tussen visie en techniek. “Wat wij vervolgens hebben gebouwd, zijn twee onderdelen. De front-end die je ziet, draait op Amazon Web Services en slaat daar gaandeweg alvast de populairste fragmenten op. Dus als heel Nederland tegelijk op bezoek komt, kunnen we dat gewoon aan. We hebben daarnaast een koppelvlak gebouwd naar Beeld & Geluid. Zo kunnen we bij alle mediabestanden die Eppo’s IT-afdeling tot nu toe voor de portal van tape heeft gehaald. En voor al die bestanden is door zijn juristenteam ook weer geverifieerd dat de auteursrechten netjes zijn geregeld.”

Tijdens die balanceeract was volgens goed Agile-gebruik doorlopend aandacht voor de toekomstige eindgebruiker. “Er waren vooraf vier ijkpersonen gedefinieerd, zoals Harry de Hobbyist. Wij hebben daarnaast echte mensen geïnterviewd en laten werken met een prototype terwijl we hen mochten observeren. Hierdoor is de portal vanaf de start meteen goed toegankelijk voor laaggeletterden en mensen met een audiovisuele beperking. Die feedbackloop is alles.”

Van Nispen vult aan: “Want wij moeten hier niet met z’n tweeën gaan zitten bedenken wat we willen hebben, die fout wordt veel gemaakt. Ik ben daar zelf heel strikt in: als iemand bij ons met een leuk idee komt, wil ik dat ze het eerst toetsen bij mensen op straat. Ik ben van oorsprong programmamaker, je moet echt zelf je voxpop ophalen en goed onderzoek doen.”

Heeft een hedendaagse programmamaker eigenlijk iets aan de Schatkamer?
Van Nispen: “Zeker, want als professional heb je voortaan geen betaald account meer nodig. Driekwart van ons archief kun je nu thuis of op kantoor bekijken, al is het op lagere kwaliteit. Wanneer je het oorspronkelijke fragment wilt gebruiken, kun je dat opvragen via de bestaande kanalen. En als je jouw eigen materiaal wilt toevoegen: vrolijk bellen naar de archivaris van dienst en die gaat jou dan met heel veel plezier helpen om dat ook in het archief te krijgen. Eruit halen doen we niet zomaar, daar moet je dan wel een heel goede reden voor hebben. We filteren en veranderen niks, dit is een spiegel van de tijd. Wat gezegd is, is gewoon gezegd en waar nodig hebben we daarover wat context toegevoegd, dat was nog een hele klus. Maar omdat veel materiaal eigendom is van omroepen, kunnen zij er zelf altijd nog wel voor kiezen om iets te blokkeren. Ik zou liever zien dat ze dat niet deden. Het is soms ook niet goed te begrijpen, bijvoorbeeld als ze het wel gewoon op YouTube laten staan.”

“We filteren en veranderen niks,
dit is een spiegel van de tijd”

“Het grootste gemis is wat mij betreft het materiaal van de commerciële omroepen. We hebben sinds 1989 commerciële televisie en het RTL Nieuws is net zo belangrijk als het NOS Journaal. Linda de Mol was mijn collega bij de TROS, uit die tijd kun je al haar werk terugvinden, maar zodra ze commercieel gaat, zit het er niet in. En dat klopt niet. Daar zijn goede gesprekken over. We hebben al wel bijvoorbeeld alle radiocolumns van Bernard Hammelburg van BNR Nieuwsradio gekregen, al kun je die nog niet beluisteren. Uiteindelijk moeten ook alle podcasts en games erin. Alles wat beweegt of geluid maakt.”

Mies
Van Wijk: “Tijdens de bouw van de Schatkamer hebben we elkaar voorbeelden laten zien van toekomstige mogelijkheden. Zo was er een ouderwetse telefoon waarmee je Mies Bouwman kon bellen. We verwachten ook associatieve aanbevelingen te kunnen doen op basis van de inhoud, waarbij het systeem dus veel verder kijkt dan ‘dit komt óók uit 1956’. Daarover kun je dan misschien wel echt in gesprek met een virtuele Eppo. En we hebben al beeldanalyses gedemonstreerd die automatisch beschrijven wat voor kleding de mensen droegen, daar kun je dan ook op zoeken.”

“Zulke uitbreidingen komen later wellicht – de huidige versie is het MVP: het Minimum Viable Product, eveneens een concept uit de Agile-hoek, om te voorkomen dat je eeuwig blijft knutselen aan een product voordat je het durft te lanceren. We mogen hier nog acht jaar aan verder bouwen, dat hebben we laatst gevierd.”

Ik ben benieuwd wat gebruikers in deze 4K-tijd vinden van de kwaliteit, want je krijgt soms een soort halffabrikaten waar nog best een redacteur of technicus overheen had gemogen.
Van Wijk: “Maar dat is ook charmant, dit is precies wat de Schatkamer is. Ik heb veertig jaar lang Op Zoek Naar Yolanda niet gezien. En ik speel hem en zie op die beeldkwaliteit zo’n oude NS-trein en zie die jongen daar lopen, op zoek naar Yolanda. Daar krijg ik kippenvel van.”

Van Nispen: “Je vraag raakt het fundamentele punt. Dit is het onbewerkte archief, we hebben daar niets aan gedaan. Dit is het meest authentieke wat je kunt vinden in Nederland. Je moet het zien als een cadeau aan de samenleving, van programmamakers, van omroepen, van de politiek. Ik ga hier nu niet zitten huilen, maar dit is echt waar we voor zijn opgericht. Ik heb gedaan wat moest, namelijk dit naar buiten brengen. In feite zit mijn taak erop.”

Fusiekwartetten
Het Nederlands Instituut voor Beeld en Geluid, kortweg Beeld & Geluid, ontstond rond de eeuwwisseling uit het samengaan van de fonotheek en het beeldbandarchief van de publieke omroepen met het filmarchief van de Rijksvoorlichtingsdienst, het Omroepmuseum en de Stichting Film en Wetenschap. Het markante gebouw op het Media Park opende in 2006 zijn deuren en herbergt onder het museum- en kantorencomplex vrijwel alle archiefmaterialen – alleen de gevaarlijke nitraatfilms liggen in een Scheveningse bunker. Eppo van Nispen tot Sevenaer werd in 2018 directeur en zette in op uitbreiding. Zo wordt eind dit jaar aan de Kerkbrink in Hilversum het openbare muziekdepot Fonos ingewijd.

Het technologie- en brand experience-bedrijf Hypersolid komt eveneens voort uit een fusie tussen vier partijen: Triple, code d’azur, Wonderland en Connect2Crowd. Met inmiddels vierhonderd werknemers is de Alkmaarse dienstverlener actief in verschillende Europese landen, maar ook in Azië en de Verenigde Staten. Voorloper Triple pionierde al vroeg met mobiele livestreams en was vanaf de start betrokken bij de Big Brother-streams, waarna onder meer LINDA.tv, Videoland, Buienradar, NLZIET en My Vodafone volgden.
Een andere Hypersolid-voorganger, code d’azur, maakte naam met de persoonlijke Albert Heijn Bonus Box en de spectaculaire merktransitie van Odido. In 2024 werd de naam Hypersolid geïntroduceerd en begin 2025 won het bedrijf de aanbesteding voor de Schatkamer. Een half jaar geleden opende Hypersolid een kantoor in het Hilversumse Mediacentrum. Lennart van Wijk is van de Triple-bloedgroep en werkte eerder vanuit diverse ICT-dienstverleners voor onder meer banken en de overheid.

Heel Holland Bezoekt
In de eerste week na de opening verwelkomde de Schatkamer 650.000 bezoekers, meer dan het beoogde jaardoel voor heel 2026. Voor de komende jaren wordt telkens op minstens 1 miljoen unieke gebruikers gemikt. De primaire focus van de portal is de nostalgische vijftigplusser, maar ook de jongere doelgroep van 12 tot 49 jaar wordt bediend met gerichte campagnes en gecureerde content.

Amazon Prime
Populaire terugkijkprogramma’s blijken, naast het sinds 1956 lopende NTS/NOS Journaal, klassieke kinderseries als Swiebertje (NCRV, 1961-1975), Floris (NTS, 1969) en Q & Q (KRO, 1974-1976). Ook satire doet het goed, waaronder Kopspijkers (VARA, 1995-2005) en Jiskefet (VPRO, 1990-2005). Die serie werd als eerste op verzoek van bezoekers toegevoegd aan de portal, daags voor het eeuwfeest van de VPRO. Van 2020-2021 was Jiskefet nog betaald te streamen op Amazon Prime.

AVROTROS stelde Schatkamer-surfers juist teleur door Dit Was Het Nieuws (gestart bij de TROS in 1996) te laten verwijderen, waarna een maatschappelijk debat ontstond over het censureren van publiek erfgoed onder druk van veranderende ideeën over wat grappig of acceptabel is. Volgens de omroep betrof de verwijdering deels een rechtenkwestie rond de Britse moederformule, al staan alle afleveringen van Have I Got News For You (BBC, 1990-heden) integraal op YouTube.

Radio Herrijzend Nederland
In de Schatkamer zijn ook honderdduizenden radioprogramma’s te beluisteren. Het vaakst aangeklikt werden Langs de Lijn (NOS, 1967-heden), De Avondspits (NOS/NPS, 1978-1995) en het Theater van het Sentiment (KRO/KRO-NCRV, 1997-heden). Ook in deze toptien vinden we verschillende kinderprogramma’s, zoals Paulus de Boskabouter (VARA, 1955-1964) en Kleutertje Luister (AVRO, 1946-1975).

Het oudste radioprogramma dat bij opvallend veel bezoekers nostalgie of nieuwsgierigheid oproept is De Bonte Dinsdagavondtrein (AVRO, 1936-1957 – onderbroken door de Tweede Wereldoorlog), waarin Nederland Snip & Snap, Rudi Carrell en Willy Alberti leerde kennen. Een andere onverwachte terugluisterhit is De Zonnebloem (Radio Herrijzend Nederland/KRO, 1945-1990), waaruit de gelijknamige welzijnsvereniging voortvloeide.

Bron: BM/Roeland van Zeijst
Fotografie: Margot Brakel